Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази YouTube платформасининг Ўзбекистонда реклама даромадларидан фойдаланиш хизмати ёқилишининг иқтисодиётга таъсири ва мавжуд тўсиқлар таҳлил қилди.

YouTube монетизацияси 108 та давлатда ёқилган бўлиб, Марказий Осиё давлатларидан фақат Қозоғистонда мавжуд. Россия (санкциялар сабаб), Хитойда ҳам хизмат ёқилмаган.

Ўзбекистонда креатив индустрия соҳасидаги 9,6 минг корхонада 84 минг нафар ходим фаолият кўрсатмоқда. Креатив иқтисодиётнинг умумий иқтисодиётдаги улушини 2030 йилгача 5 фоизга етказиш мақсад қилинган.

2025 йил январь ойи ҳолатига Ўзбекистонда 33,9 млнта мобил алоқа фойдаланувчилари, 32,7 млн интернет фойдаланувчилари мавжуд (ўтган йилга нисбатан ўсиш — 2 фоиз). Мобил интернет ўртача тезлиги 37,82 мб/c, симли (ўзгармас) интернет тезлиги эса 79,06 мб/сни ташкил этади. Фаол ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари — 11,7 млн.

Ўзбекистонда Meta (Facebook ва Instagram) фойдаланувчилари сони 14 млн, TikTok — 2,6 млн, Х фойдаланувчилари эса 250 минг нафарни ташкил этади. Ойлик фаол фойдаланувчилар Telegramʼда 20 млн, YouTube — 13 млн, Meta’да 10 млнга етади. Веб траффикнинг 66 фоизи Instagram, 13 фоизи — Pinterest, 8 фоизи — Facebook, 6,3 фоизи YouTubeʼга сарфланади.

Таҳлиллар монетизация хизмати ёқилиши Ўзбекистонда маҳаллий реклама бозори ҳажмини оширишини кўрсатмоқда. Шу билан бирга, ЯИМни 0,05−0,1 фоизга кўпайтириши мумкин. Ҳозирда бу хизмат Ўзбекистон учун мавжуд эмас.

Маҳаллий компаниялар YouTube орқали ўз аудиториясига реклама бера олади. Ундан тушган маблағнинг бир қисми эса блогерларга қайтади. 2024 йилда мамлакат реклама бозори 2,1 трлн сўмни ташкил этиб, шундан 29 фоизи рақамли реклама ҳиссасига тўғри келган.

Қозоғистонда YouTube монетизациясидан олинадиган даромад ЯИМга нисбатан 0,1 фоизни ташкил этган. Россияда YouTube монетизацияси ўчирилгандан сўнг блогерлар 20 млрд рубль (231 млн доллар) зарар кўрган.

Маҳаллий контентни монетизация қилиш салоҳияти

YouTube платформасида расмий монетизациянинг очилиши ўзбек видеоблогерларининг бир йиллик умумий даромадини 30−50 млн долларга етказиши мумкин. Бу эса маҳаллий бозорга инвестициялар ҳажмини оширади, маҳаллий савдо ва хизматлар ўсади. Янги контент яратувчилар сони, IT (монтаж, видео, анимация) хизматларига талаб ортади.

Ҳозир Ўзбекистонда 26 мингдан ортиқ видеоблогерлар фаолият юритади. Улардан 1000 нафари 100 мингдан ортиқ обуначига эга катта блогер, 5000 нафари ўрта блогер (10−100 минг обуначи) ва 20 минг нафар кичик блогер (1−10 минг обуначи) ҳисобланади.

Агар 1000 та кўриш учун ўртача CPM (реклама тўлови) 0,8 — 1,4 доллардеб ҳисобланса, йиллик умумий кўришлар сони 36 млрдни ташкил этиб, жами даромад 28,8−50,4 млн доллар оралиғида бўлиши мумкин. АҚШда CPM 5-15 доллар, Қозоғистонда 0,8-2 атрофида.

Ўзбекистонда блогерлик фаолияти бозорининг ўсиш салоҳияти юқори, бироқ рақобат даражаси нисбатан паст. Бу соҳани институционал ривожлантириш, ёшларни рақамли иқтисодиётга ва контент-креатив соҳасига сармояларни жалб этишга асос бўлади.

YouTube монетизациясига нималар тўсиқ бўлмоқда?

ИТИМ YouTube монетизациясини ёқишда асосий тўсиқ сифатида шахсий маълумотлар базасини Ўзбекистонда сақлаш талабини келтирди. «Шахсга доир маълумотлар тўғрисида»ги қонун билан Ўзбекистон фуқароларининг шахсга доир маълумотлари жисман мамлакат ҳудудида жойлашган ва рўйхатдан ўтказилган техник воситалар ҳамда базаларида сақланиши шарт.

Айрим давлатларда ҳам серверларни мамлакат ичкарисида жойлаштириш талаби бўлишига қарамай, халқаро IT-компанияларга талаблар юмшатилиб, алоҳида шартномалар тузилади.

Масалан, Россия ва Қозоғистон Google ва Meta билан мамлакат ҳудудида серверларни жойлаштирмасдан, шахсий маълумотларни ҳимоя қилишга келишган. Европа Иттифоқида мамлакат ташқарисига маълумотни чиқариш Европа сингари хавфсиз сақланиш шарти билан рухсат берилади.

Маҳаллий маълумотлар марказларини ривожлантириш ва маҳаллий серверлар талабини енгиллаштириш учун глобал булутли хизматлар (АWС, Google Cloud, Microsoft Azure) билан ҳамкорликни кенгайтириш талаб этилади.

YouTube серверлари Тиэр ИИИ халқаро стандартлари асосида ишлайди. Ўзбекистонда биринчи Tier III стандартидаги булутли маълумотлар маркази 2021 йилда Ўзтелеком томонидан қурилган. Tier III стандартидаги маълумотлар базасини қуришда ҳар бир млн мегават учун ўртача 7−10 млн доллар сарфланади. YouTube маълумотлар базаси — ўртача 5−20 млн мегават.

Муаллифлик ҳуқуқи бўйича қонуний ва амалий назорат бўйича камчиликлар YouTubeʼда контент яратиш бозорининг ривожланишига таъсир қилиши мумкин.

Бу борада қуйидаги муаммолар кузатилади:

• ўғирланган контентларни тарқатиш (айрим кичик телеканал ва блогерлар хорижий фильм, мусиқа, спорт трансляциясини берухсат юклаб олади);
• контент муаллифларининг асарларини рухсатсиз нусхалаш (улар бошқа каналларда қайта юкланиши орқали муаллифлар ўз контентини ҳимоя қила олмайди ва мотивациясиз қолади);
• расмий лицензияланган контент бозори ривожланмаган (YouTubeʼдаги мусиқалар, фильмлар, сериаллар учун расмий дистрибюторлар йўқ).

Очиқ маълумотлар базаси ва статистика кўрсаткичларида доим янгиланиб борадиган реклама бозори кўрсаткичлари етарли эмаслиги ва халқаро нашрларда чоп этилмаслиги YouTube каби халқаро компанияларга маълумот топиш ва қарор қабул қилишни секинлаштиради.

Реклама бозорида шаффофликни таъминлаш учун реклама фаолиятини кузатиш рақамли мониторинг тизимини жорий этиш, қонунчиликни халқаро стандартларга мос равишда янгилаш, жамоатчилик назоратини кучайтириш, реклама бозоридаги асосий кўрсаткичлар ва статистик маълумотларни очиқ ҳолда эълон қилиш талаб этилади.

YouTubeʼнинг аудио англаш алгоритми турли тиллардаги сўкинишлар ва тақиқланган сўзларни аниқлаш учун сунъий интеллект ва машинавий ўрганишга (мачине леарнинг) асосланган. Ўзбек тилининг шевалари ва лаҳжалари кўплиги эса алгоритмга бу тилни тўғри англаш ва модернизация қилишда қийинчилик туғдиради.

YouTubeʼнинг аудио таниш алгоритмлари тилни тўғри англаши учун катта ҳажмдаги овозли маълумотларга муҳтож. Шундан келиб чиқиб, марказ сифатли ўзбек тилидаги контент ҳажмини ошириш мақсадида қуйидаги чораларни кўриш кераклигини қайд этди:

• ўзбек тилида сифатли субтитрлар ва автоматик транскрипция хизматларини яхшилаш учун очиқ маълумотлар базаларини яратиш;
• давлат телерадиоканаллари, илмий муассасалар ва университетлар томонидан ўзбек тилидаги овозли маълумотлар йиғилиб, очиқ манбаларга жойлаштириш;
• Google ва YouTube билан ҳамкорликни йўлга қўйиш;
• YouTube мутахассислари билан махсус тренинглар ташкил этиш;
• сунъий интеллект ва табиий тилни қайта ишлаш технологиялари бўйича илмий тадқиқотларни ривожлантириш;
• давлат тилшунослари ўзбек тили ва шеваларининг стандарт талаффуз ва луғавий меъёрларини яратиш;
• блогерлар, подкастерлар ва контент яратувчилар учун грант ва субсидия ажратиш.

Шунингдек, яна бир тўсиқ сифатида халқаро тўлов тизимлари бўйича чекловлар қайд этилди. Ўзбекистонда Visa, Mastercard ва UnionPay каби халқаро тўлов тизимлари мавжуд бўлсада, YouTube монетизациясида кенг қўлланиладиган PayPal ва Stripe каби халқаро тўлов тизимлари мамлакатда расман ишламайди.

Ўзбекистонда PayPal фақат чиқим қилиш (харид) учун ишлайди, лекин маблағ қабул қилиш функцияси йўқ. Маҳаллий банклар (валюта ҳисоб рақами) орқали халқаро тўловларни қабул қилиш мумкин бўлишига қарамай, уларнинг конверсия ставкалари ва қўшимча чекловлари мавжуд.