Америка доллари ўнлаб йиллардан бери глобал захира валюта сифатида устун мавқени эгаллаб келмоқда. Унинг ролига АҚШнинг иқтисодий салоҳияти, молиявий бозорлар чуқурлиги ва эркин савдо ҳамда капитал ҳаракатининг институционал тамойиллари, Федерал резерв тизими ҳамда «Бреттон-Вудс» институтлари — Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банки томонидан амалга оширилаётган монетар ва фискал барқарорлик таянч бўлиб келяпти. Инвесторларда АҚШ валютасида жамланган хатарларни мувозанатлашга уриниб, евро каби муқобилларга қизиқиши ҳам ортаётгани кузатилмоқда.

Долларнинг ноёб роли жаҳон молиявий тизимининг пойдеворини ташкил этувчи кўплаб «ғиштлар»дан иборат. Бироқ ҳозирги сиёсий ва иқтисодий тенденциялар, айниқса Дональд Трамп маъмурияти томонидан аксарият савдо ҳамкорларига нисбатан божлар жорий этилиши ушбу пойдеворнинг аста-секин емирилишига олиб келмоқда.

Кўплаб муҳим халқаро ўйинчилар — захираси тахминан 6,6 трлн долларни ташкил этувчи марказий банклар, АҚШга ўнлаб триллион доллар сармоя киритган инвесторлар, халқаро савдо қатнашчилари — ноаниқлик ҳолатига тушиб қолди. Бу ноаниқлик ишончнинг камайишига айланмоқда, бу эса ўз навбатида олтин нархларининг ошиши, доллар ва АҚШ давлат облигацияларининг бир вақтнинг ўзида пасайиши, турли муқобил вариантларни излашда ўз аксини топмоқда. Ҳозирча бу оммавий характер касб этмаган бўлса-да, тенденциялар равшан.

Инвесторларнинг Америка валютасида тўпланган хатарларни мувозанатлашга бўлган уринишлари евро валютага қизиқишнинг ортишида ҳам намоён бўлмоқда. Бу ердаги асосий омил — долларнинг қадрсизланиш хавфини бартараф этиш ва сармояларни қисман «ўз» минтақаларига қайтариш истагидир. Бундан ташқари, АҚШ республикачиларининг қонунчилик ташаббуслари — АҚШ томонидан солиқ сиёсати ноҳақ деб топилган мамлакатлардан келган инвесторларга солиқ жорий этиш бўйича таклифлари ҳам ишончни кучайтирмаяпти.

Шу шароитда Европанинг расмий шахслари «евронинг вақти келгани» ҳақида гапира бошлади. Масалан, ЕИ Марказий банки раҳбари Кристин Лагард евро долларга нисбатан «ҳақиқий муқобил бўлиши мумкин»лигини ва бу блокқа аъзо 20 та давлат учун катта фойда келтиришини таъкидлади. Дарҳақиқат, евроҳудуд евронинг жаҳон иқтисодиётидаги ролини кенгайтиришга имкон берувчи бир қатор кучли жиҳатларга эга: 2024 йилда ЯИМ 15 трлн еврода ортиқ бўлиб, бу АҚШ ЯИМига яқин; марказий банклар захирасидаги улуш бўйича иккинчи ўрин; инвесторлар ва савдо ҳамкорлари учун шаффоф қоидалар; мустақил пул-кредит сиёсатига эга ягона марказий банк мавжудлиги. Халқаро валюта жамғармаси маълумотларига кўра, евро дунё валюталари захирасида тахминан 20% улуш билан иккинчи ўринни эгаллайди. Бироқ унинг заиф томонлари ҳам оз эмас.

Еврoнинг резерв валюта сифатида ривожланишига тўсқинлик қилувчи асосий омиллардан бири — евроҳудуд молия бозорларининг ривожланиш даражаси ҳисобланади. АҚШдан фарқли ўлароқ, у ерда корпоратив ва давлат облигациялари инвестиция талабининг асосини ташкил этади, Европанинг молия тизими асосан банкларга боғлиқ (банкоцентрич) тизим ҳисобланади. Давлат облигациялар бозори бу ерда якдил қарз воситасининг йўқлиги сабабли парчаланган ҳолда, бу эса АҚШ давлат облигацияларига ўхшаш ягона инструментнинг йўқлигини англатади. Бу ҳолат молия тизимининг чуқур ва ликвид ривожланишига тўсқинлик қилмоқда — 2010 йиллардаги қарз инқирозидан сўнг яққол кўзга ташланган. Ўша пайтдан бери вазият сезиларли даражада ўзгармаган.

Бундан ташқари, евроҳудуд ички сиёсий зиддиятлар билан ҳам тўқнаш келмоқда. Масалан, Европа Иттифоқининг шимолий ва жанубий мамлакатлари ўртасидаги фискал интизомга оид келишмовчиликларни мисол қилиб келтириш мумкин. Евроҳудуднинг таъсир доирага эга аъзоси бўлган Италиянинг Европанинг солиқ ва бюджет сиёсатига доир Барқарорлик ва ўсиш пактига бир неча марта жиддий оқибатларсиз амал қилмагани ушбу блокнинг макроиқтисодий барқарорлигига бўлган ишончни сусайтиради.

Янги геосиёсий зиддиятлар фонида яна бир тан олиниши керак бўлган муҳим омил — Европа Иттифоқининг ҳарбий кучи етишмаслигидир. АҚШ доллар барқарорлигини фақат иқтисод эмас, балки бутун дунё бўйлаб ҳарбий иштироки орқали ҳам таъминлаб келмоқда. Европа мамлакатлари эса ҳозирда мудофаа харажатларига ўртача ЯИМнинг 2 фоизидан камроғини сарфламоқда, бу НАТО тавсия қилган даражадан паст. Бу заифлик янги геосиёсий хавф-хатарлар шароитида янада яққол кўриняпти.

Шу билан бирга, евроҳудуднинг энергияга боғлиқлиги ҳам ҳал этилмаган муаммо бўлиб қолмоқда. Барқарор иқтисодий ўсиш учун қайта тикланувчи энергия манбаларига инвестиция киритиш ва энергия импортини қисқартириш муҳим аҳамиятга эга. Лекин бу жараён ҳали якунланмаган. Ҳозирча эса энергия импортига боғлиқлик геосиёсий хавфларни юзага келтирмоқда, хомашё нархининг юқорилиги эса Европа мамлакатлари рақобатбардошлигини камайтиряпти.

Технологик ривожланиш борасида ҳам Европа АҚШ ва Хитойдан орқада қолмоқда, айниқса стратегик соҳалар — ярим ўтказгичлар, сунъий интеллект ва биотехнологиялар соҳасида. Бу евроҳудуднинг узоқ муддатли ўсиш салоҳиятини пасайтиради ҳамда юқори технологияли активларни излаётган инвесторлар учун уни камроқ жозибали қилади. Қолаверса, расман Европа инвестициялар учун очиқ бўлса-да, амалда бир қатор тўсиқлар мавжуд. 2023–2025 йилларда бир қатор Европа мамлакатлари стратегик активларни хорижий компаниялар томонидан сотиб олиниши устидан назоратни кучайтирди. Шунингдек, бюрократик тўсиқлар ҳам ишончни сусайтириб, капитал оқимини чеклаб қўйиши мумкин.

Еврoнинг резерв валюта сифатида қисқа ва ўрта муддатли даврда мустаҳкамланиш эҳтимоли мавжуд — бу АҚШдаги тариф урушлари, санкциялар ва фискал муаммолар фонида долларнинг ишончсизликка учраши билан боғлиқ. Европа Иттифоқининг иқтисодий барқарорлиги, ЕИ Марказий банкининг мустақиллиги ва сиёсий ихтиёри ушбу жараённи қўллаб-қувватлаши мумкин. Бироқ евронинг узоқ муддатли мустаҳкамланиши сиёсий парчаланиш, ягона қарз бозорининг йўқлиги, энергияга боғлиқлик ва иқтисодий номутаносибликлар сабаб жиддий чекланган. Мазкур муаммоларни ҳал қилувчи туб ислоҳотларсиз евро долларни жиддий равишда сиқиб чиқариши қийин.

Фундаментал ўзгаришлар учун инқилобий чоралар талаб этилади: ягона еврооблигациялар бозорининг кенгайиши, қарз олиш ҳуқуқига эга бўлган фискал федерализация ва ягона солиқ сиёсати, шунингдек, суверенитет — мудофаа, энергетика ва технология соҳаларида. Бунинг барчаси миллий «эгоизм»дан воз кечишни талаб этади. Европа Иттифоқи доирасида янада яқин интеграция ҳақидаги муҳокамаларга бир неча ўн йил бўлди, аммо яқин вақтларда бу борада сезиларли ўзгаришлар кузатилмади.

Еврoнинг асосий рақиби доллар эмас, балки ЕИда ички бирдамлик йўқлигидир. Миллий манфаатлар умумевропа манфаатларидан устун тураётган экан, евро аҳамиятли бўлса-да, долларни жиддий равишда сиқиб чиқара оладиган валютага айлана олмайди. Дональд Трампнинг кескин ҳаракатлари евро учун имкониятлар эшигини очиб берди, бироқ Европанинг кучли бюрократик тузилмаси ва популизм анъаналари бу эшикни ҳали ўзгаришлар амалга ошмасидан ёпиб қўйиши мумкин.

«Евронинг вақти келигани» ҳақиқат, бироқ улар фақат иқтисодий эмас, балки сиёсий қарорларни ҳам талаб қилади — бу эса ҳозирча катта савол остида турибди. Эҳтимол, Европа валютаси капитал оқимларидаги ўзгаришлар ва долларнинг сифат жиҳатидан заифлашуви фонида қисқа муддатли ютуқларни қўлга киритиши мумкин. Лекин бу жараён инвесторлар учун умумий хавф-хатарлар фонида, жаҳон молия тизимининг сифат ва ҳажм жиҳатидан пасайиши шароитида кечади, дейди «Газпромбанк Private» бошқарувчи директори Егор Сусин.

Муаллиф фикри таҳририят нуқтаи назарини фарқ қилиши мумкин.