Яқинда Human Rights Watch томонидан Ўзбекистондаги ер масаласи бўйича ҳисобот эълон қилинганди. Унда Ўзбекистондаги ер ислоҳотлари ва деҳқонларнинг ҳуқуқлари борасида анча хавотирли манзаралар чизилган. Албатта, ташқаридан билдирилган ҳар қандай холис хавотир эътиборга лойиқ. Бироқ вазиятга ичкаридан туриб қаралганда, тасвир улар айтгандай “олабўжи” эмас. Масалан, ушбу таҳлилий мақола масалага анча мувозанатли ёндашибди.

Сўнгги йилларда деҳқон ва фермерларнинг ҳуқуқларини мустаҳкамлаш ҳамда қишлоқ хўжалигини эркинлаштириш бўйича муҳим ислоҳотлар амалга оширилди. Хусусан, пахта ва ғалла бўйича давлат буюртмаси 2020 йилда бекор қилиниб, фермерларга маҳсулотни эркин етиштириш ва сотиш имконияти яратилди. Ер ажратиш тизими ҳам шаффофлаштирилди: 2022 йилдан электрон аукцион механизми жорий этилди, 2024 йилдаги Президент фармонлари билан эса маъмурий тартибда тўғридан-тўғри ер бериш амалиёти кескин чеклаб қўйилди.Шунингдек, инвестиция муҳитини яхшилаш мақсадида Олий Мажлис Сенати томонидан “Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тўғрисида”ги қонуннинг янги таҳрири маъқулланди. Ҳужжат Жаҳон банки ва Халқаро молия корпорацияси мутахассислари иштирокида ишлаб чиқилган.

Ушбу таҳлилий мақолага кўра биринчидан, соҳа ичидаги инсонларнинг ва мутахассисларнинг қайд этишича, бугунги кунда фермерларнинг тахминан 80–85 фоизи ўз фаолиятидан барқарор даромад олаётганини билдиради. Муаммога дуч келаётган фермерлар кўпроқ овоз чиқаради, бироқ муваффақиятли ишлаётган кўпчилик одатда жамоатчиликка мурожаат қилмайди. Шу сабабли айрим можароли ҳолатлар бутун тизимнинг умумий манзараси сифатида талқин қилиниб кетиши мумкин.

Иккинчидан, ер низолари мавжудлигини инкор қилиб бўлмайди. Айрим ҳудудларда ҳокимликлар, фермерлар ва инвесторлар ўртасида келишмовчиликлар юзага келаётгани ҳақида мисоллар бор. Лекин муҳим ўзгариш шундаки, бундай масалалар тобора кўпроқ судлар орқали кўриб чиқилмоқда. Яъни масалалар энди маъмурий буйруқлар билан эмас, ҳуқуқий майдонда ҳал этилмоқда.

Учинчидан, қишлоқ хўжалигида янги ташкилий шакллар ҳам пайдо бўлаётгани эътиборга лойиқ. Масалан, сўнгги йилларда фермерларнинг кичик гуруҳларини бирлаштирган ва 60 000 дан 70 000 гектаргача ерни қамраб олган 285 та кооператив ташкил этилган. Бу кооперативлар мустақил равишда ишламоқда ва яхши фойда кўрмоқда. Давлат ҳам имкон борича ёрдам қўлини чўзмоқда. Масалан томчилатиб суғориш тизимлари, имтиёзли кредитлар ва бошқа модернизация дастурлари учун субсидиялар ҳам ажратилмоқда.

Шу билан бирга мақолада, айрим халқаро ҳисоботлар асосан чекланган интервьюлар ёки алоҳида низоли ҳолатларга таянган ҳолда умумий хулосалар чиқараётгани ҳам айтилади. Масалан, айрим тадқиқотлар ўнлаб фермерлар билан ўтказилган суҳбатларга асосланади. Mуҳим маълумотлар бўлиши мумкин, аммо миллионлаб гектар ер ва минглаб фермер хўжаликлари фаолият юритаётган бутун сектор ҳақида тўлиқ тасаввур бериши қийин. Бу эса улар томонидан илгари сурилган даволар қанчалик холис ва ишончли эканлигини сўроқ остига олади.

Хулоса қилиб айтганда, ислоҳотлар жараёнида камчиликлар ва низолар юзага келиши табиий ҳол. Муҳими бу муаммоларни тан олиш ва уларни ҳуқуқий йўл билан ҳал қилиш механизмларининг шаклланиб бораётганидир. Шу билан бирга унутмаслик керакки бугунги ўзбек деҳқони кечаги каби пассив ижрочи эмас у тобора ўз ҳуқуқи, меҳнати ва еридан манфаатдор бўлган мустақил иқтисодий субъектга айланиб бормоқда.