Курс мослашувчанлиги ошган

Ҳисоботда Ўзбекистоннинг амалдаги валюта курси режимини “бошқарилувчан” (crawl-like) тоифадан “сузиб юрувчи” (floating) тоифасига қайта таснифлангани қайд этилган. ХВЖ экспертлари мазкур баҳолашни мамлакатда 2025 йил апрелдан бери валюта курси мослашувчанлиги ошгани билан изоҳлаган.

“Ўзбекистоннинг де-юре (расмий) ва де-факто (амалдаги) валюта курси режими “сузиб юрувчи” (floating) ҳисобланади. Валюта курси мамлакат пул бозорида талаб ва таклиф асосида шаклланади”, дейилади таҳлилда.

ХВЖ мутахассислари мамлакатда валюта курси мослашувчанлиги ошганини ижобий баҳолаган. Мослашувчанлик миллий валюта курсининг бозор шароитларига қараб ўзгариш қобилиятини ифодалайди. Ҳисоботда бу орқали иқтисодиётда ташқи шокларнинг (тор ва хизматлар импорт-экспортидаги тебранишлар) салбий таъсирларини енгиллаштириш салоҳияти кучайиши билдирилган.

“Сузиб юрувчи” курс

Халқаро валюта жамғармаси валюта курси позициялари бўйича тавсиялар ишлаб чиққан. Хусусан, олти ой давомида валюта курси тебраниши 2 фоиз юқори, 2 фоиз қуйи — ўртача 4 фоизлик коридордан чиқса, эркин сузувчи алмашув курси дейилади.

Агар тебраниш 4 фоизнинг ичида бўлса, бошқариладиган сузувчи курс сифатида кўрилади. Ёки 1 фоиз доирасида тебранса, бошқариладиган, қотган ёки фиксация қилинган курс ҳисобланади.

ХВЖ 2025 йил апрелгача Ўзбекистон валюта алмашув курсини “бошқариладиган” дея таърифлаб келган. Бунда курс бозор таъсирида ўзгарса-да, маълум даражада Марказий банк назорати сақланиб қолиши тушунилади.

2025 йил давомида мамлакатда алмашув курси тебранувчанлиги кескин ошган. Йил давомида долларнинг ўртача курси 12 575 сўм даражасида шаклланган. Сўмнинг хорижий валютага нисбатан қиймати юқорига 429 сўм ошиб, пастга қараб 694 сўмгача тушган. Ўртача тебраниш коридори 9 фоиз атрофида шаклланган. Тебраниш юқорилиги валюта курси позициясини қайта кўриб чиқишга туртки берган.

Захиралар ҳажми катта

2025 йил якунида Ўзбекистоннинг халқаро захиралари 66,3 млрд долларни ташкил этди. Бу мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 45,1 фоизига тенг. Мазкур қиймат 2026 йил учун прогноз қилинган товар ва хизматлар импортининг 12 ойдан ортиқ ҳажмини қоплашга етади.

ХВЖнинг қайд этишича, Ўзбекистонда халқаро захиралар етарлилиги юқори даражада сақланиб қолмоқда. Бу ҳатто белгиланган мезонлардан ҳам анча кўп ҳисобланади.

“2025 йил якунига кўра, мамлакатнинг халқаро захиралари сузиб юрувчи валюта курси режими учун қўлланиладиган ХВЖнинг Захиралар етарлилигини баҳолаш кўрсаткичининг 347 фоизини ташкил этди. Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси (FRD) маблағлари ҳисобга олинмаганда ҳам бу кўрсаткич 316 фоизни ташкил этган. Бу эса тавсия этилган 100–150 фоизлик оралиқдан сезиларли даражада юқоридир”, дейилади ҳисоботда.

ХВЖ таҳлилига кўра, захиралар ҳажми катталиги республикани ташқи иқтисодий хатарлардан самарали ҳимоя қилиш имконини беради. Хом ашё нархлари ўзгарувчанлиги ёки экспортга бўлган ташқи талаб тебраниши каби хатарлар шулар жумласидандир.

Марказий банкнинг валюта бозоридаги иштироки

Марказий банк Ўзбекистонда қазиб олинадиган олтинни сотиб олиш бўйича устувор ҳуқуққа эга. У олтин учун сўм тўлайди ва тўланган миллий валюта иқтисодиётга муомалага чиқади. Кейинчалик эса хорижий валютани сотиш ҳамда бошқа пул-кредит воситалари орқали муомалага чиқарилган ортиқча сўмларни қайтариб олади (стерилизация қилади).

Марказий банк валюта бозорида қисқа муддатли кескин тебранишларни юмшатиш учун хорижий валютани сотиб олади ёки сотади (интервенсия). ХВЖ қайд этишича, бу амалиётлар валюта курсининг узоқ муддатли йўналишини сунъий равишда ўзгартиришга қаратилмаган.

“Олтин харидлари натижасида юзага келадиган ортиқча ликвидликни стерилизация қилиш амалиёти мақсадга мувофиқ бўлиб қолмоқда”, дейилади ҳисоботда.

ХВЖ валюта интервенсияларини амалга оширишда Марказий банк “бетарафлик тамойили” га амал қилишга интилишини таъкидлаган.

Курс мослашувчанлиги муҳим

ХВЖ Марказий банкка валюта курсининг юқори мослашувчанлигини сақлаб қолиш ва пул бозори фаолиятини яхшилашни тавсия қилган. Бу нафақат ташқи иқтисодий хатарлардан ҳимоялайди, балки халқаро захираларни асрашга ҳам хизмат қилиши таъкидланган. Ўз навбатида валюта хатарларини суғурталаш амалиёти ривожланишини рағбатлантиради. Мослашувчанлик инфляцион таргетлаш режимининг самарали амал қилишини ҳам қўллаб-қувватлайди.

Ҳисоботда Ўзбекистонда зарурат ва хатарларга асосланган аниқ валюта интервенсияси стратегиясини жорий этиш маслаҳат берилган. Мазкур чора бозорга ортиқча ва ихтиёрий аралашувларни камайтиришга хизмат қилиши қайд этилган. Валюта бозоридаги ликвидликни ошириш пул ликвидлигини янада самарали бошқариш ва стерилизация харажатларини камайтиришга ёрдам бериши таъкидланган.

“Капитал ҳаракати эркинлашгани сари, капитал ҳисоби босқичма-босқич либераллаштирилгани сайин бу масаланинг аҳамияти янада ортади”, дейилади ҳисоботда.