Ўзбекистонда ўтказилган сўровда респондентларнинг 44 фоизи сўнгги 12 ой давомида даромадлари яшаш харажатларини қопламаганини билдирди. Бу рақам Марказий банк ва Осиё тараққиёт банки ҳамкорлигида ўтказилган тадқиқот натижасидан келиб чиққан.

Даромад етишмовчилиги

Таҳлил реал даромад даражаларидан кўра молиявий қийинчилик ёки стресс ҳақидаги субъектив тасаввурларни акс эттириши келтирилган. Масалан, Осиё тараққиёт банки маълумотларига кўра, 2024 йилда аҳолининг 8,9 фоизи миллий қашшоқлик чегарасидан пастда яшаган.

Ўтган йилги сўровларда молиявий қийинчилик 31-45 ёшдаги респондентлар орасида энг кўп (48 фоиз) учраётгани ойдинлашган. 60 ёшдан ошганлар орасида эса энг паст (42 фоиз) даража қайд этилган. Бу эҳтимол пенсия асосидаги даромад барқарорлиги билан изоҳланади.

Сўровномада Ўзбекистондаги турли гуруҳлар даромад етишмовчилиги билан қандай курашаётганини ҳам очиқлаган. Хусусан, 9 фоиз иштирокчи жамғармаларидан фойдаланишини билдирган. Яна 36 фоиз инсон харажатларни қисқартиришини, 13 фоизи активларини сотишини, 11 фоизи ҳисоб-китобларни кечиктириш ёки қарзини тўламаслигини айтган.

“Бугун билан яшаш кайфияти кенг тарқалган”

Тадқиқотда аҳоли орасида бугун билан яшаш кайфияти кенг тарқалгани аниқланган.

“Мамлакат бўйича респондентларнинг 73 фоизи ‘мен бугун билан яшайман, эртага нима бўлса бўлар’ фикрига тўлиқ қўшилган. Бироқ Тошкент (40 фоиз) ва шимоли-ғарбий ҳудудда (47 фоиз) бу кўрсаткич анча паст. Иш билан бандлар (65 фоиз) ва олий маълумотлилар (65 фоиз) бундай фикрга камроқ қўшилган. Ишсизлар (78 фоиз) ва ўрта махсус маълумотлилар (82 946) орасида шундай фикрлаш даражаси юқори. Ёшлар (18—30 ёш) орасида бу кайфият 65 фоиз, 60 ёшдан ошганларда эса 80 фоизни ташкил этди”, дейилади таҳлилда.

Қайд этилишича, тежашдан кўра харажат қилишга бўлган мойиллик шаҳарликлар, эркаклар ва ўрта-катта ёшдагилар орасида юқори. Мамлакат бўйича респондентларнинг 44 фоизи “мен пулни тежашдан кўра сарфлашни ёқтираман” фикрига тўлиқ қўшилган.

1,5 миллион сўм топиш қийин

Респондентлардан “Қандай қилиб 1,5 миллион сўм топасиз”, деб сўралган. Уларнинг 25 фоизи бунча маблағни ўз жамғармалари ҳисобидан қоплаши мумкинлигини билдирган. Энг кўп берилган жавоб эса оила ёки дўстлардан ёрдам олиш бўлиб, 37 фоиз респондент ушбу вариантни кўрсатган.

“Бу эса норасмий хавфсизлик тармоқларига кучли таянишни англатади. Атиги 13 фоиз қатнашчи маблағни ўз меҳнатидан топишини айтган. Яна 2 фоизи кредит олишини билдирган. Қолган 10 фоизи бирор нарсани сотиш орқали маблағ йиғишини билдирган. Муҳими, 6 фоиз респондент умуман пул топа олмаслигини таъкидлаган. Бу энг заиф гуруҳ орасида кескин молиявий қийинчилик мавжудлигини кўрсатади (ҳатто 8,9 фоизлик миллий қашшоқлик даражасидан бир оз кам)”, дейилади тадқиқот хулосасида.

Маълум қилинишича, респондентлардан 1,5 миллион сўмни кейинги 30 кун ичида топиш қанчалик қийин бўлиши сўралган. Уларнинг 35 фоизи бу жуда қийин бўлишини, 39 фоизи эса бир оз қийинчилик туғдиришини билдирган. Фақат 25 фоиз респондент бу муаммо бўлмаслигини айтган. Энг катта қийинчилик жанубий (48 фоиз) ва шимоли-ғарбий ҳудудларда (49 фоиз), қишлоқ аҳолиси (42 фоиз), аёллар (40 фоиз), ишсизлар (43 фоиз), нафақадаги шахслар (39 фоиз) ҳамда фақат 8-9 синф маълумотига эга респондентлар (43 фоиз) орасида кузатилган.

“Аксинча, олий маълумотлиларнинг атиги 16 фоизи ва юқори даромадли респондентларнинг 20 фоизи бу суммани топишни жуда қийин деб ҳисоблаган. Бу эса таълим ва даромаднинг молиявий барқарорликка таъсирини аниқ кўрсатади”, дейилади таҳлилда.

Даромаддан маҳрум бўлганда (жамғармалардан фойдаланиш, қарз олиш, ўзига тегишли нарсаларни сотиш ва бошқалар орқали) одамлар қанча вақт ўз харажатларини қоплай олиши мумкинлиги сўралган. Бунда ҳолат унчалик ташвишли эмаслиги аниқланган. Яъни респондентларнинг аксарияти (72 фоизи) камида бир ой давомида (шу жумладан 36 фоизи икки ой ва ундан кўпроқ) ўзини таъминлай олишини билдирган. Бу эса асосий чидамлилик ва қисқа муддатли мослашув қобилиятини кўрсатади. Фақат 15 фоиз респондент икки ҳафтадан кам муддатга чидашини айтган. Кичик қисм (13 фоиз) эса қанча вақт ўзини таъминлай олишини билмаслигини ёки бошқа жавобларни билдирган